Complotdenkers: beterweters en betweters

Complotdenkers zeggen in feite: ‘ik ben slimmer dan jij !!’ Het komt hier op neer: ‘ik zie achter de feiten, jullie zijn dom, jullie hebben het niet door, ik wel, dat bewijs van jullie klopt helemaal niet, jullie zijn goedgelovig, ik zie er echt wel doorheen, ik laat me niet belazeren, jullie wel, ik weet wel beter’. Het zijn de beterweters.

Complot-denken is een perfecte manier om de vernederende ervaring van het niet erg geslaagd zijn in het leven, je nooit erg gewaardeerd voelen, je slechte cijfers op school, het niet allemaal kunnen snappen wat er gezegd en geschreven wordt, eigenlijk nergens verstand van te hebben, tot een gemarginaliseerde groep te behoren, en nog al eens bedonderd te zijn of te voelen, kortom… een perfecte manier om van die underdogervaringen af te komen. Met je complotgedachten ben je, hup, in één slag niet meer de mindere en minstens op gelijke voet met de ander. En je hoort ook nog eens ergens bij, al was het alleen maar virtueel, op social media. Voelt heel goed.

En dan heb je de groep die deze minderbegaafden en minderbedeelden graag leiding geven, die ook hunkeren naar bewondering, erkenning en status, die aanhang en applaus zoeken. Ze zijn wat slimmer dan de beterweters, verbaal begaafder, hebben zich wat meer in de stof ingelezen, en wekken daarmee de indruk dat de beterweters aan hen een bekwaam woordvoerder hebben. Ze bespelen daarmee de emoties van de beterweters. Ze geven hen een thuis, en het gevoel dat ze gehoord en erkend worden. Maar dan wel in ruil voor bewonderende aanhang, op het schild getild en gevoed worden met hartstochtelijke aanmoedigingen om vooral door te gaan met ‘de strijd tegen…..’. Het zijn de betweters. Beterweters zijn niet alleen slachtoffers van zichzelf maar ook nog eens het slachtoffer van de betweters.

Niet zelden verzamelen de betweters zich in occulte organisaties of zelfverklaarde ‘prestigieuze societies’ waarvan de ‘gezaghebbende’ leden ‘Bullshit with a Phd’ prediken*. Zo sluiten de minderwaardigheidsgevoelens van de beterweters naadloos aan op de meerderwaardigheidsgevoelens van de betweters. Verenigd in wantrouwen.

Eigenlijk verschillen complotdenkers gradueel maar niet essentieel van sektariërs: ze vormen:

  1. een afscheidingsbeweging met
  2. een niet falsificeerbare kernboodschap met
  3. eigen elitaire waarheids-ideeën waarmee ze
  4. vijandig staan tov. hun omgeving, waarbij
  5. afwijkende ideeën in de groep streng gecontroleerd worden en
  6. overtreders en uittreders geëxcommuniceerd worden. 

Complotdenkers moet men onderscheiden van complotonderzoekers. Complotonderzoekers verzamelen voldoende en overtuigend empirisch bewijs alvorens ze van een complot spreken. Complotdenkers verzamelen warrige gedachten (zien bv. patronen in random data) en warrige medestanders. Het is het verschil tussen Watergate-onderzoekers en Pizzagate-wappies. Het verschil tussen een parlementaire onderzoekscommissie en Willem Engel van de viruswaanzin beweging. Het verschil tussen de RIVM-onderzoekers en de Kinder biblebelt gelovigen.

Complotonderzoekers hebben geen medestanders nodig, integendeel, die verstoren hun onderzoek alleen maar. Complotdenkers ‘evangeliseren’ medestanders rond een issue (WTC, JFK, NSA, CIA, KGB, Mossad). Ze hebben een vlag, logo en megafoon (of pannetjes) nodig, anders verdwijnen ze in het niets.

In tijden van grote existentiële onzekerheid bloeit het complotdenken op, dat is altijd zo geweest. Complotdenken bloeit op vanuit de oer-behoefte aan zekerheid en veiligheid, vanuit de behoefte aan het gevoel van verbondenheid en het betekenis zoeken in verwarrende tijden. Complotdenken gaat niet over feiten maar over emoties. Sinds de afwijzing van de gevestigde religie (God is dood) en de wetenschap (de Waarheid is dood) fragmenteerde die oerbehoefte aan ‘het grote verhaal’, het verhaal waarin vertelt wordt waar we vandaan komen, waar we naar toe moeten en wat en wie we zijn. Die fragmentatie uitte zich tenslotte in het huidige zgn. Postmodernisme.

De scherven van die kapotgeslagen ‘grote verhalen’ vormen weer opnieuw ‘kleine verhalen’: het geloof in de Vooruitgang (neoliberalisme en technologie), in Identiteitspolitiek (Woke, BLM, LHBTQ+), en complottheorieën (Qanon, viruswaanzin, 5G waanzin, antivaxxers, etc.**). Die ‘kleine verhalen’ hebben de neiging ‘grote verhalen’ te willen worden. Ze trekken een te grote broek aan door hun issues te gaan politiseren, door activistische bewegingen rond een issue (bv. Etnische- en seksediscriminatie) politiek te annexeren.

Door mensen voor te schotelen dat men de wereld moet zien als een enkelvoudige strijd tussen gekleurd en wit, tussen het patriarchale mannenwereld en de onderdrukte vrouwenwereld, tussen de machtselite en het armzalige volk. Het ontbreekt hen aan bescheidenheid die voorschrijft dat de wereld heel wat complexer, gelaagder en ondoorzichtiger in elkaar zit dan zich op het eerste gezicht laat aanzien. Zelfs Marx zal achteraf moeten toegeven dat de strijd tussen kapitaal en arbeid een te simpele analyse van de historisch-materialistische werkelijkheid is geweest.

Beterweters en betweters kunnen levensgevaarlijke mensen zijn. Het zijn de superspreaders in de kinderbiblebelt die geloven dat God hen beschermd. Maar wanneer Hij dat niet doet, dan natuurlijk wel de bedden in het Harderwijkse Ziekenhuis bezetten zodat het ziekenhuis zijn deuren moest sluiten? Hoe passief-agressief kun je tegenover andersdenkenden zijn?

Het zijn de coronatestweigeraars die, terugkomend vanuit ‘oranje landen’, de rechter dwingen dat zij een beroep kunnen doen op het Grondrecht van de lichaamsintegriteit. Te beroerd om zich even te laten testen of in quarantaine te gaan waardoor ze mogelijk geen levensgevaar voor medeburgers zijn? Hoe agressief-principieel kun je tegenover medeburgers zijn?

Het zijn de klimaatontkenners die hun handen in onschuld wassen toen wetenschappers berekenden dat de komende decennia door opwarming de allergrootste broeikasgasvervuiling kan gaan plaatsvinden: de uit ijs loskomende CH4, CO2, N2O, ea. in arctische gebieden en zeeën***. Hetgeen gigantische stromen klimaatvluchtelingen en doden tot gevolg zal hebben.  

Het zijn de antilockdownknuffeldemonstranten (3x woordwaarde) die door de Haarlemse burgemeester niet beboet en verspreid worden waardoor de zorgbelasting nog weer zwaarder wordt en er nog weer meer doden vallen.

Het zijn de bestormers van het Amerikaanse Congres, daartoe aangemoedigd door de complotdenker Trump, die de grootste democratie ter wereld een ogenblik deden wankelen.

De huidige uitbraak van complottheorieën vraagt om een pushback, een zeer forse pushback, van moedige wetenschappers, integere politici en kundige researchjournalisten. Niet dat zij de waarheid in pacht hebben maar omdat zij de onzin kunnen knijpen uit de bet- en beterweters uit Gekkiestan. Dat mag je hopen tenminste. 

*De Groene, 20-12-20. **Lees ook VK-Special, 03-07-20 : ‘Waar eindigt kritisch nadenken en begint de complottheorie’. ***Er bestaan vele wetenschappelijke tijdschriften waarin arctisch onderzoek naar opwarmingseffecten gerapporteerd worden, oa.: ‘Geosciences’ en ‘The Cryosphere’ (abstracts in Nederlands).

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *