Spinoza: Iedereen gelooft…

Hoe goed opgeleid ook, hoeveel parate kennis iemand ook bij zich draagt, in zijn dagelijks doen en laten vult ieder mens de blanco plekken in zijn kennis, vaardigheden en ervaringen automatisch in met overtuigingen, waarin hij of zij gelooft. ‘Als ik Avocado’s met een sneetje roggebrood eet, blijf ik gezonder’. Door gebrek aan kennis zijn we eigenlijk allemaal bijgelovig op allerlei terreinen.

Als mensen zijn we diep ‘religieus’ ten aanzien van allerlei zaken die we ‘geloven’, onze overtuigingen, zelfs als de (wetenschappelijke) feiten deze overtuigingen tegenspreken. Die laten we niet zomaar los, we zijn vaak niet eens bereid deze los te laten, net als een Moslim zijn geloof in Allah bijna nooit los zal laten, die is diep geworteld in de structuur van zijn gemeenschap. Onze overtuigingen vormen een deel van hoe we onszelf zien, van ons autobiografisch verhaal.

Spinoza noemde die overtuigingen de eerste vorm van kennis . Het zijn ‘ínbeeldingen’ over de wereld. Hij vond dat je je overtuigingen voortdurend moest onderzoeken door rationele kennis (tweede vorm van kennis) te verwerven, door je overtuigingen binnen jezelf ter discussie te stellen. Want discussie daarover met andersdenkenden is erg moeilijk, immers die discussie gaat in wezen feitelijk onderhuids bijna altijd over je zelfrespect en je status ten opzichte van de ander.

Door zelf op grond van kennis je overtuigingen stap voor stap bij te stellen, verwerf je volgens Spinoza een derde soort van kennis, de verworven kennis wordt diepgaand onderdeel van wat je bent, ze wordt bijna intuïtief. Je leert dagelijkse situaties sneller en beter te doorzien en daar veel adequater op te reageren. Waarheid wordt dan eerder  rustgevende ‘ervaren’ waarheid dan een luid verkondigde.

Hiermee raakt Spinoza een belangrijke tweedeling als basis voor het handelen, die in het dagelijks leven nauwelijks tot uiting komt. Enerzijds het al redenerend nadenken van mensen over de wereld om hen heen, anderzijds het ‘ervaren’ van het ‘zijn’ in die wereld. De omstreden Duitse filosoof Heidegger benadrukte dit onderscheid op scherpzinnige wijze in zijn overigens onleesbare boeken.

Het ervaren van het eigen leven vooral op grond van ‘inbeeldingen’ (Spinoza’s eerste vorm van kennis) vormt de basis voor veel sterk gevoelsmatig bepaalde overtuigingen over de wereld en de ander, vooral in de spirituele sfeer en niet-wetenschappelijke benaderingen van de wereldse natuur. Maar ook voor het agressieve populisme, progressief óf rechtsconservatief. 

Een oude wijsheid stelt dat je voor beschaafde vriendelijke omgang met anderen geen discussie aan moet gaan over wat je gelooft of over politiek. Spinoza, een van de eerste voorstanders van vrijheid en democratie in Nederland, publiceerde zijn eerste boek (filosofisch theologische tractaat) in 1670 anoniem. De intolerantie in die dagen in Amsterdam leidde tot een officieel verbod op het boek. Tegenwoordig eisen al die vele versplinterde ‘geloofs’ richtingen op basis van hun inbeeldingen fanatiek opnieuw allerlei geboden en verboden uit naam van de vrijheid. Alsof de overheersing van een ander het enige is wat hun leven enige betekenis geeft.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *