Spinoza: de mens handelt meestal niet adequaat

De mens is zijn begeerte (behoeften) schreef de 17e-eeuwse Portugees-Nederlandse filosoof Spinoza. Hij beschreef de 56 ‘affecten’: emoties / gevoelens, die de mens kan ervaren in zijn omgeving en in zijn contacten/handelen met anderen, als afspiegeling van het in positieve of negatieve mate voldoen aan zijn sociale en materiele begeerten

De begeerten, het willen, is in de kern grotendeels gericht op de dagelijkse voedsellusten, op het verwerven van seksuele partners, op status binnen de hiërarchische orde van de groep en op materieel bezit. Wellicht zou je beter kunnen stellen dat buiten de drang tot pure overleving zoals bij andere dieren, voor de menselijke soort status (mede op grond van bezit) de weg naar de meeste en beste seksuele partners mogelijk maken – de ingebakken drang in alle levende wezens in de evolutie.

Ieder mens is dag en nacht bezig is met andere mensen. Zelfs als hij of zij eet of drinkt en slaapt (dromen). De mens handelend als sociaal dier vormt de kern van zijn dagelijks doen en laten. De omgang met wereldse natuur en – materie is in ieders denken volstrekt ondergeschikt aan – en slechts functioneel ten behoeve de relaties en interacties met andere mensen. Menselijke ideeën, filosofieën, kennis- en wetenschap, waarden en normen: niets heeft enige betekenis voor wie dan ook buiten het kader van zijn of haar relatie met andere mensen. Ons handelen, onze kennisverwerving, onze overtuigingen (ook de religieuze!), wat we belangrijk vinden en de normen voor ons handelen, onze politieke opinies, dit alles is volstrekt ondergeschikt aan de regels van de groepen waartoe we (willen)behoren. We zijn vrij, maar niet autonoom.

Spinoza noemde ons dagelijks handelen inadequaat als we merendeels gevoelsmatig handelen op basis van onze momentane materiele en sociale behoeften, hetgeen hij de oorzaak noemde van de meeste dagelijkse menselijke problemen en het menselijk lijden in het algemeen. Door kennis te verwerven en meer volgens de rede (redelijk) te handelen, zo stelde hij, verbeter je je eigen leven (en dat van anderen). Je gaat ´adequater´ handelen en ervaart grotere tevredenheid met je dagelijks doen en laten.

Spinoza’s filosofie vraagt om een ‘sceptische’ levenshouding. Het vraagt om voortdurende twijfel over kennis en waarheden die je worden voorgeschoteld. En tegenwoordig vooral twijfel over zo ongeveer alles wat je als waarheid op internet wordt voorgeschoteld: wie zegt het, waarom wordt dit nu op dit moment gezegd, welke belangen zijn er bij dit ‘nieuws’, deze informatie, voor de auteur in het geding, welke overtuiging wil men mij aansmeren, welke angst wil men zaaien, welke emotie in mij raken. Zeker in deze corona-tijd heb je als mens dagelijks een gezonde dosis scepsis nodig.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *