Het verraad aan de rede in tijden van chaos

Eigenlijk kun je beter zeggen: het verraad aan de Redelijkheid omdat het begrip Rede vaak te zeer geassocieerd wordt met ‘verstand, als pure logica, zonder gevoel’. Redelijkheid is meer geassocieerd met ‘verstandigheid, als de uitkomst van verstand en gevoel’, als paard en ruiter in samenwerking. 

Een voorwaarde om ‘redelijk’ te zijn verondersteld in de eerste plaats ‘eerlijkheid’ bij het ‘waarheid spreken’. En de waarheid spreken veronderstelt dat men uitgaat van ‘de feitelijkheid van iets’, en hier zit de knoop. Men kan een kaal feit, bv. het huidige weer (zonnig, 25 graden), altijd op verschillende niveaus bekijken: die van de boer, die van de vakantieganger, de terrasexploitant, de meteoroloog, etc. Waarheid spreken betekent dus bereid zijn bij eenzelfde geobserveerd feit ‘het niveau van analyse’ (of betekenisgeving, interpretatie) duidelijk aan te geven. En bij een meningsverschil over wat waarheid is, het niveau van analyse van een opponent als legitiem te erkennen.

In het meest ideale geval is een waarheidsspreker iemand die zelf in staat is zijn mening over wat waarheid is op alle denkbare niveaus van analyse aan te geven, om daarmee zijn mening zo volledig mogelijk te onderbouwen. Maar dat blijft een ideaal: een boer is immers niet tegelijk ook nog een terrasexploitant, meteoroloog en piloot. Sterker nog, het is zelfs een ideaal om te veronderstellen dat een expert een volledige waarheidsspreker kan zijn, vooral als zijn terrein uitermate complex of controversieel is.

Dat is een reden waarom men op complexe kennisgebieden in teams werkt, om zoveel mogelijk nuttige analyseniveaus te genereren en om blinde vlekken, autoriteitsdenken en kennismisbruik door een enkele expert te voorkomen. Wetenschapsteams, en de wereldwijde wetenschappelijke gemeenschap waarin ze zijn ingebed, hebben een ingebouwd zelfcorrigerend vermogen dat dwingt tot redelijkheid. Een expert kan hooguit een gerespecteerde, gezaghebbende woordvoerder van die gemeenschap zijn maar zal in zijn eentje het hele complexe veld (met soms honderden wetenschappelijke publicaties per dag) niet kunnen overzien. Wat de expert wel kan is eerlijk zijn, eerlijk over datgene waarover in binnen die wetenschappelijke gemeenschap consensus bestaat en die dus door de buitenwereld uiterst serieus genomen moet worden.

Maar wat een discussiant redelijkerwijs niet kan doen is die andere de mond snoeren om hun mening uit te spreken (bv. over het klimaat, racisme, seksisme, globalisme etc.). In een redelijk debat mag men dus niet ‘de zonde van het weglaten’ begaan. De imperatief van een redelijke discussie is niet alleen de waarheid spreken, maar de waarheid te spreken, de hele waarheid en niets dan de waarheid.

Redelijkheid in een serieuze conversatie is de optelsom van eerlijk zijn, de feiten kennen, de context van de feiten kennen en het niveau van analyse van de feiten kunnen benoemen en andere mogelijke niveaus van analyse noch bij zichzelf noch bij een opponent willen uitsluiten of weglaten. De waarheid mag dan meervoudig zijn, maar de eerlijkheid is enkelvoudig. En de waarheid claimen is iets anders dan de waarheid spreken.

Dit als intro voor het volgende probleem dat mi. één van de grootste bedreigingen van onze tijd is: de polarisering van opvattingen over ‘de werkelijkheid’ cq. ‘de waarheid’ en het schreeuwende gebrek aan een ‘redelijke discussie’ in de publieke mediale ruimte.

Die polarisering speelt zich op een zeer breed terrein af:

  • populistisch-links tegenover populistisch-rechts (politiek niveau);
  • zwart tegen blank (cultureel niveau);
  • gelijkheid tegenover ongelijkheid (ideologisch niveau);
  • have tegenover have-not’s (economisch niveau);
  • religie tegenover atheïsme (filosofisch niveau);
  • aangeboren tegenover aangeleerd (wetenschappelijk niveau);
  • klimaatontregeling tegenover ontkenning van klimaatontregeling (wetenschappelijk niveau);
  • inclusiviteit tegenover exclusiviteit (niveau identiteitspolitiek);
  • hoge cultuur tegenover lage cultuur (ideologische niveau);
  • hetero tegenover LHBTQ (niveau identiteitspolitiek).

Het polariseringsgevaar is nog betrekkelijk onschuldig wanneer die zich afspeelt als felle discussie in de media maar niet meer als ze daadwerkelijk fysieke consequenties heeft in de buitenwereld. In Amerika is dat het duidelijkst zichtbaar: rellen met miljoenen schade (bv. Charlottesville, Minneapolis, Seattle, NY, LA); het opheffen en ombouwen van het politieapparaat (bv. Minneapolis-, Baltimore-PD), het verwijderen van universitaire docenten (bv. het Evergreen-college incident), het staken van wetenschappers (bv. #ShutdownSTEMacademia-beweging); het ontslag van journalisten (bv. NY Times), tienduizenden vermijdbare Covid19 doden en het fysiek bedreigen van gezondheidswerkers (anti-lockdown beweging), ed. Dat snijdt erin.

Opgeteld lijkt het een aanhoudende aanval op vrijwel alle overheidsinstituten, de wetenschap, de journalistiek, sommige kunst en cultuurinstituten en ze is zichtbaar langs het hele links/rechts politieke spectrum. Deze protest trend is in de VS begonnen en de eerste tekenen dat die overwaait naar het Europese continent zijn al zichtbaar:

  • verbodsovertredende actievoerders tegen de Corona noodwet en het RIVM (viruswaanzin-beweging);
  • het bekladden van musea, standbeelden en straatnamen (antiracisme beweging);
  • het framen van politieoptreden (contextloze videobeelden op sociale media);
  • het ernstig bedreigen van openbare bestuurders (burgemeesters, gemeente ambtenaren, politici);
  • het bedreigen en denigreren van wetenschappers (P.C.Emmer, J.Peterson, ea.);
  •  het beschadigen van 5G masten waarbij obstructie van hulpdiensten, ed. 

Het voorliggende probleem is niet dat er veel maatschappelijke, zeer hete hangijzers zijn, maar het fenomeen polarisatie zelf. Oftewel de vervuiling van de ‘redelijke discussie’ waardoor de hete hangijzers oeverloos en onoplosbaar worden en in geweldadigheid uitmonden. Als het redelijke gesprek verdwijnt, dan blijft de confrontatie in de straat over. En die confrontatie van op zich vredige demonstranten, tegendemonstranten en politie kan zeer snel en zeer gewelddadig escaleren (en is niet alleen simpelweg te wijten aan relschoppers).

Je vraagt je af: wat is een ‘redelijke discussie’, zijn daar ‘redelijke regels’ voor? (Ja) Welke factoren kun je aanwijzen die ‘de redelijkheidsregels’ in de weg staan? (Ja, minstens tien). Daarover de volgende keer meer. 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *